Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Χριστόψωμο

Ψωμί και έθιμα: Πώς το ψωμί έχει συνδεθεί με την ιστορία του τόπου μας

Το ψωμί έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη ζωή μας. Οι πρώτες αναφορές του εντοπίζονται εδώ και 30.000 χρόνια ενώ θεωρείται βασικό βοηθητικό τρόφιμο σε περιόδους ακραίας διατροφικής ένδειας. Σε παλαιότερες μορφές της ελληνικής γλώσσας το ψωμί λέγεται άρτος ενώ δεν γνωρίζουμε ακριβώς την ετυμολογία της λέξης. Αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές τροφές για τον άνθρωπο ενώ έχει συνδεθεί με μερικά από τα πιο ιδιαίτερα πολιτισμικά και χριστιανικά έθιμά μας. Το ψωμί είναι αλληλένδετο με σημαντικές στιγμές στη ζωή του ανθρώπου όπως είναι ο γάμος, η γέννηση και ο θάνατος. Αν και σε κάθε περιοχή της Ελλάδας υπάρχουν διαφορετικά τοπικά έθιμα, το ψωμί πρωταγωνιστεί στα περισσότερα από αυτά.

Γαμήλια έθιμα

Τα γαμήλια έθιμα διαφοροποιούνται από περιοχή σε περιοχή, ωστόσο το ψωμί είναι το βασικό κοινό τους στοιχείο. Το πιο γνωστό από αυτά είναι η "κουλούρα γάμου". Πρόκειται για ένα πολύ παλιό έθιμο που σχετίζεται με τον γάμο, την προσφορά του γαμπρού και τη νέα σχέση που ξεκινά. Το έθιμο της κουλούρας γάμου αφορά στη δημιουργία ενός βρώσιμου "έργου τέχνης" από τις γυναίκες του χωριού (της οικογένειας, τις φίλες της νύφης). Το έθιμο αφορά στη δημιουργία περίτεχνων σχεδίων πάνω στο ψωμί ενώ το κάθε σχέδιο έχει τη σημασία του. Τα πουλιά συμβολίζουν τα παιδιά που θα γεννηθούν στη νέα οικογένεια. Τα σταφύλια την παραγωγικότητα, τα φρούτα την ευημερία και τα λουλούδια τον ανθόσπαρτο βίο των νεονύμφων. Όσο το ψωμί πλάθεται και δημιουργούνται τα σχέδια, οι γυναίκες τραγουδούν τραγούδια αγάπης.

Χριστούγεννα

Το χριστόψωμο είναι ένα από τα πιο γνωστά έθιμα των Χριστουγέννων. Πρόκειται για ένα ψωμί προς τιμήν του Χριστού. Στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας, στη μέση της επιφάνειας του ψωμιού σχηματίζουν με ζυμάρι το σημείο του σταυρού ενώ στις άκρες τοποθετούνται αμύγδαλα και καρύδια. Τα αμύγδαλα και τα καρύδια αποτελούν σύμβολα πλούσιας παραγωγής. Σε κάποιες περιπτώσεις βάζουν μέσα στο ζυμάρι και ένα νόμισμα για να φανεί, κατά το μοίρασμα, ο τυχερός του σπιτιού.

Καθαρά Δευτέρα

Την Καθαρά Δευτέρα, έχει καθιερωθεί η γνωστή σε όλους μας "λαγάνα”. Σύμφωνα με το χριστιανικό έθιμο οι πιστοί «καθαρίζονται ψυχικά» σταματώντας την κατανάλωση κρέατος και αρχίζοντας σαρανταήμερη νηστεία. H λαγάνα συμβολίζει αυτή τη μετάβαση. Λέγεται ότι το έθιμο της λαγάνας προέρχεται από τα «άζυμα» της Παλαιάς Διαθήκης.

Πάσχα

Ένα έθιμο που συναντάται σε όλη την Ελλάδα είναι η "Κυρά Σαρακοστή". Σύμφωνα με τις παραδόσεις η "Κυρά Σαρακοστή" είναι μια γυναίκα με τα χέρια της σε στάση προσευχής και επτά πόδια που αντιστοιχούν σε κάθε μια από τις επτά εβδομάδες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Δημιουργούνται ψωμάκια με τη μορφή της και πλέον αποτελεί μια ευχάριστη οικογενειακή υπόθεση.

Ένα ακόμη πασχαλινό έθιμο είναι τα λαζαράκια. Ως σύμβολο της επερχόμενης ανάστασης την παραμονή του Λαζάρου, δημιουργούνται ειδικά άγλυκα ανθρωπόμορφα ψωμιά και τα μοιράζουν στα παιδιά που λένε τα κάλαντα του Λαζάρου.

Μνημόσυνο

Το ψωμί βρίσκεται σε όλες τις ευτυχισμένες στιγμές του ανθρώπου, δεν θα μπορούσε να λείπει και από τις δυσάρεστες. Έτσι, μετά την τελετή, πολλές φορές προσφέρεται «το συχώριο». Πρόκειται για ένα ψωμάκι ζυμωμένο με γλυκάνισο. Ο συμβολισμός του είναι για να γλυκάνει την ανθρώπινη απώλεια και να παρηγορηθεί η οικογένεια του θανόντος.

Όπως βλέπουμε, το ψωμί αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς και σταθερούς “συντρόφους” του ανθρώπου καθόλη τη διάρκεια της ζωής του. Διαπιστώνουμε ότι αποτελεί κάτι παραπάνω από ένα είδος τροφής αλλά και “φίλο” που μοιραζόμαστε μαζί του συναισθήματα χαράς ή λύπης. Γι᾽αυτό ίσως είναι τόσο σημαντικό για την καθημερινότητά μας. Το ψωμί καλύπτει περισσότερες από μια ανάγκες μας χωρίς να περιορίζεται μόνο στην κατανάλωσή του για διατροφικούς σκοπούς.